31st of March, 1520

11–12 January: The fleet reaches the Rio de la Plata (98), which Magellan calls Rio de Solis after the explorer killed by natives there in 1516.

2 February: The fleet departs its anchorage near Montevideo.

13 February 1520: The fleet experiences storms off Bahia Blanca.

27 February: The fleet anchors off a broad bay; they call it Bahia de los Patos for the immense number of penguins.

31 March: The fleet enters Puerto San Julián (in 49° 30 ́ S), where it remains for five months, until 24 August. Here the encounters with the Patagonian giants and the mutiny take place.

1 April: During the night between 1–2 April, Juan de Cartagena attempts to kill the master of the San Antonio, Juan de Elorriaga, and put in chains Alvaro de Mesquita. Gaspar de Quesada and Juan Sebastián del Cano take possession of the Concepción and Luis de Mendoza of the Victoria. Magellan suppresses the mutiny. A court martial is held and forty men are found guilty and condemned to death, including Gaspar de Quesada.

3 May: The Santiago is lost while searching for the strait.

5- Rio de la Plata- Port St. Julian
Departure on February 2, 1520- Arrival on March 30, 1520. 57-days journey.

Alejándonos de estas islas para continuar nuestra ruta, alcanzamos a los 49° 30′ de latitud sur, donde encontramos un buen puerto; y como ya se nos aproximaba el invierno, juzgamos conveniente pasar ahí el mal tiempo.

Transcurrieron dos meses antes de que avistásemos a ninguno de los habitantes del país. Un día en que menos lo esperábamos se nos presentó un hombre de estatura gigantesca. Estaba en la playa casi desnudo, cantando y danzando al mismo tiempo y echándose arena sobre la cabeza. El comandante envió a tierra a uno de los marineros con orden de que hiciese las mismas demostraciones en señal de amistad y de paz: lo que fue tan bien comprendido que el gigante se dejó tranquilamente conducir a una pequeña isla a que había abordado el comandante. Yo también con varios otros me hallaba allí. Al vernos, manifestó mucha admiración, y levantando un dedo hacia lo alto, quería sin duda significarnos que pensaba que habíamos descendido del cielo.

Este hombre era tan alto que con la cabeza apenas le llegábamos a la cintura. Era bien formado, con el rostro ancho y teñido de rojo, con los ojos circulados de amarillo, y con dos manchas en forma de corazón en las mejillas. Sus cabellos, que eran escasos, parecían blanqueados con algún polvo. Su vestido, o mejor, su capa, era de pieles cosidas entre sí, de un animal que abunda en el país, según tuvimos ocasión de verlo después. Este animal tiene la cabeza y las orejas de mula, el cuerpo de camello, las piernas de ciervo y la cola de caballo, cuyo relincho imita. Este hombre tenía también una especie de calzado hecho de la misma piel. Llevaba en la mano izquierda un arco corto y macizo, cuya cuerda, un poco más gruesa que la de un laúd, había sido fabricada de una tripa del mismo animal; y en la otra mano, flechas de caña, cortas, en uno de cuyos extremos tenían plumas, como las que nosotros usamos, y en el otro, en lugar de hierro, la punta de una piedra de chispa, matizada de blanco y negro. De la misma especie de pedernal fabrican utensilios cortantes para trabajar la madera.

El comandante en jefe mandó darle de comer y de beber, y entre otras chucherías, le hizo traer un gran espejo de acero. El gigante, que no tenía la menor idea de este mueble y que sin duda por vez primera veía su figura, retrocedió tan espantado que echó por tierra a cuatro de los nuestros que se hallaban detrás de él. Le dimos cascabeles, un espejo pequeño, un peine y algunos granos de cuentas; en seguida se le condujo a tierra, haciéndole acompañar de cuatro hombres bien armados.

Su compañero, que no había querido subir a bordo, viéndolo de regreso en tierra, corrió a advertir y llamar a los otros, que, notando que nuestra gente armada se acercaba hacia ellos, se ordenaron en fila, estando sin armas y casi desnudos, dando principio inmediatamente a su baile y canto, durante el cual levantaban al cielo el dedo índice, para damos a entender que nos consideraban como seres descendidos de lo alto, señalándonos al mismo tiempo un polvo blanco que tenían en marmitas de greda, que nos lo ofrecieron, pues no tenían otra cosa que damos de comer. Los nuestros les invitaron por señales a que viniesen a las naves, indicándoles que les ayudarían a llevar lo que quisiesen tomar consigo. Y en efecto vinieron; pero los hombres, que sólo conservaban el arco y las flechas, hacían llevar todo por sus mujeres, como si hubieran sido bestias de carga.

Las mujeres no son tan grandes como los hombres, pero en cambio son más gruesas. Sus pechos colgantes tienen más de un pie de largo. Se pintan y visten de la misma manera que sus maridos, pero usan una piel delgada que les cubre sus partes naturales. Y aunque a nuestros ojos distaban enormemente de ser bellas, sin embargo sus maridos parecían muy celosos.

Conducían cuatro de los animales de que he hablado, pero eran nuevos, y los tiraban de una especie de cabestro. Se sirven de estos nuevos para atrapar los adultos: los atan a un arbusto; los adultos vienen a juntarse con ellos y los cazadores, ocultos en las malezas, los matan a flechazos. Los habitantes del país, hombres y mujeres, en número de dieciocho, habiendo sido invitados por nuestra gente para acercarse a las naves, se dividieron en dos grupos de los dos lados del puerto, entreteniéndonos con la caza de que he hablado.

Seis días después, algunos de nuestros marineros ocupados en recoger leña para el consumo de la escuadra, vieron otro gigante vestido como los de que nos acabábamos de separar, armado igualmente de arco y flechas. Al aproximarse a ellos, se tocaba la cabeza y el cuerpo y en seguida levantaba las manos al cielo, gestos que los nuestros imitaron; y habiendo sido advertido de ello el comandante en jefe, despachó el esquife a tierra para conducirle al islote que existía en el puerto, donde se había hecho una casa para establecer una fragua y un depósito de mercaderías.

Este hombre era más grande y mejor conformado que los otros, poseía maneras más suaves y danzaba y saltaba tan alto y con tanta fuerza que sus pies se enterraban varias pulgadas en la arena. Pasó algunos días en nuestra compañía, habiéndole enseñado a pronunciar el nombre de Jesús, la oración dominical, etc., lo que logró ejecutar tan bien como nosotros, aunque con voz muy recia. Al fin le bautizamos dándole el nombre de Juan. El comandante le regaló una camisa, una chupa, pantalones de paño, un gorro, un espejo, un peine, cascabeles y otras bagatelas, regresando entre los suyos al parecer muy contento de nosotros.

Al día siguiente obsequió al capitán uno de esos grandes animales de que hemos hablado, recibiendo en cambio otros presentes a fin de que nos trajese aún algunos más; pero desde ese día no le volvimos a ver y aun sospechamos que le hubiesen muerto sus camaradas por lo que se había ligado a los nuestros. Al cabo de quince días vimos venir hacia nosotros cuatro de estos hombres, y aunque se presentaron sin armas, supimos en seguida por dos de ellos que apresamos que las habían ocultado entre los arbustos: todos estaban pintados, pero de maneras diversas.

Quiso el capitán retener a los dos más jóvenes y mejor formados para llevarlos con nosotros durante el viaje y aun a España; pero viendo que era difícil apresarlos por la fuerza, usó del artificio siguiente: dioles gran cantidad de cuchillos, espejos y cuentas de vidrio, de tal manera que tenían las dos manos llenas; en seguida les ofreció dos de esos anillos de hierro que sirven de prisiones, y cuando vio que deseaban mucho poseerlos (porque les gusta muchísimo el hierro) y que por lo demás no podían tomarlos con las manos, les propuso ponérselos en las piernas a fin de que les fuera más fácil llevárselos: consintieron en ello y entonces nuestros hombres les aplicaron las argollas de hierro, cerrando los anillos de manera que se encontraron encadenados. Tan pronto como notaron la superchería, se pusieron furiosos, soplando, aullando e invocando a Setebos, que es su demonio principal, para que viniese a socorrerles.

No contento con tener a estos hombres, el capitán deseaba también llevar a Europa las mujeres de esta raza de gigantes: a este efecto ordenó apresar a los dos restantes para obligarles a que condujesen a los nuestros al sitio en que se hallaban aquéllas; habiendo nueve de nuestros hombres más fuertes bastado apenas para arrojarlos al suelo y atarlos, y aun el uno de ellos lograba desatarse, en tanto que el otro hacía tan violentos esfuerzos que nuestros hombres le hirieron ligeramente en la cabeza, obligándole al fin a conducirles donde se hallaban las mujeres de nuestros dos prisioneros, las cuales, habiendo sabido lo que había acontecido a sus maridos, lanzaron tan fuertes gritos que las oíamos desde muy lejos. Juan Carvallo, piloto, que mandaba los nuestros, viendo que era tarde, no se cuidó de echar mano a la mujer cerca de la cual había sido conducido, sino que se quedó allí de guardia toda la noche. Durante esto, llegaron dos hombres más, que, sin manifestar descontento ni sorpresa, pasaron el resto de la noche con ellos; pero al aclarar el día, habiendo dicho algunas palabras a las mujeres, en un instante, emprendieron todos la fuga, hombres, mujeres y niños que corrían aún más ligero que los otros, abandonándonos su cabaña y todo lo que contenía. Sin embargo, uno de los hombres logró soltar los animalillos que les servían para cazar, y otro, oculto en un matorral, hirió en un muslo con una flecha envenenada a uno de los nuestros, que murió poco después. Aunque los nuestros hicieron fuego sobre los fugitivos, no lograron atraparlos, porque no corrían jamás en línea recta sino que saltaban de un lado y de otro y marchaban tan ligeros como un caballo a escape. Los nuestros quemaron la choza de estos salvajes y enterraron al muerto.

Por muy salvajes que sean, no dejan estos indios de poseer cierta especie de ciencia médica: por ejemplo, cuando se sienten mal del estómago, en lugar de purgarse, como lo haríamos nosotros, se introducen bastante adentro en la boca una flecha para provocar los vómitos, lanzando una materia verde, mezclada con sangre. Lo verde proviene de una especie de cardo de que se alimentan. Si tienen dolor de cabeza, se hacen una incisión en la frente, efectuando la misma operación en todas las partes del cuerpo donde sienten dolor, a fin de dejar salir una gran cantidad de sangre de la región dolorida. Su teoría, que nos fue explicada por uno de los que habíamos cogido, está en relación con su práctica: el dolor, dicen, es causado por la sangre que no quiere sujetarse en tal o tal parte del cuerpo; por consiguiente, haciéndola salir debe cesar el dolor.

Llevan los cabellos cortados en forma de cerquillo, como los frailes, pero más largos, y sostenidos alrededor de la cabeza por un cordón de lana, en el cual colocan sus flechas cuando van de caza. Cuando el frío es muy intenso, se atan estrechamente sus partes naturales contra el cuerpo. Parece que su religión se limita a adorar al diablo. Pretenden que cuando uno de ellos está para expirar, se aparecen de diez a doce demonios que bailan y cantan a su derredor. Uno de ellos, que hace más ruido que los demás, es el jefe o gran diablo, que llaman Setebos; los inferiores se llaman cheléale. Están pintados como los habitantes del país. Nuestro gigante pretendía haber visto una vez un demonio con cuernos y pelos tan largos que le cubrían los pies, y arrojaba, según añadió, llamas por delante y por detrás.

Estos pueblos se visten, como lo he indicado ya, de la piel de un animal, y con la misma cubren sus cabañas, que transportan donde más les conviene, careciendo de morada fija, pero yendo, como los bohemios, a establecerse ya en un sitio ya en otro. Se alimentan de ordinario de carne cruda y de una raíz dulce que llaman capac. Son grandes comedores: los dos que habíamos cogido se comían cada uno en el día una cesta llena de bizcochos y se bebían de un resuello un medio cubo de agua. Devoraban los ratones crudos y aun con piel. Nuestro capitán dio a este pueblo el nombre de patagones. En este puerto, el cual pusimos el nombre de San Julián, gastamos cinco meses, durante los cuales no nos acontecieron más accidentes que aquellos de que vengo de hablar.

Habíamos apenas fondeado en este puerto cuando los capitanes de las otras cuatro naves formaron un complot para matar al comandante en jefe. Estos traidores eran Juan de Cartagena, veedor de la escuadra; Luis de Mendoza, tesorero; Antonio Coca, contador, y Gaspar de Quesada. El complot fue descubierto: se descuartizó al primero y el segundo fue apuñalado. Se perdonó a Gaspar de Quesada, quien algunos días después meditó una nueva traición. Entonces el comandante, que no osaba quitarle la vida porque había sido creado capitán por el Emperador en persona, lo arrojó de la escuadra y lo abandonó en la tierra de los patagones con cierto sacerdote su cómplice [cuando la San Antonio, pilotada por Esteban Gómez, desertó de la expedición, volvió a pasar por San Julián, recogiéndolos para traerlos a España].

En este lugar nos aconteció otra desgracia. La nave Santiago, que se había enviado a reconocer la costa, naufragó entre las rocas, aunque la tripulación se salvó por milagro. Dos marineros vinieron por tierra hasta el puerto en que nos hallábamos a darnos noticia del desastre, habiendo el comandante en jefe enviado en el acto algunos hombres con sacos de bizcocho. La tripulación se quedó durante dos meses en el sitio del naufragio para recoger los restos de la embarcación y las mercaderías que el mar arrojaba sucesivamente a la playa; y durante este tiempo se les llevaban víveres, aunque la distancia era de cien millas y el camino muy incómodo y fatigoso a causa de las espinas y malezas, en medio de las cuales se pasaba la noche, sin poseer otra bebida que el hielo, que había que romper, y esto mismo no se hacía sin trabajo.

En cuanto a nosotros, no nos hallábamos tan mal en este puerto, aunque ciertas conchas muy largas que en él se encontraban en gran abundancia no eran todas comestibles, si bien contenían perlas, aunque muy pequeñas. Encontramos también en los alrededores avestruces, zorros, conejos mucho más diminutos que los nuestros, y gorriones. Los árboles producen incienso.

Plantamos una cruz en la cumbre de una montaña vecina, que llamamos Montecristo, y tomamos posesión de esta tierra en nombre del rey de España.

[25] Leaving there, we finally reached forty-nine and one-half degrees toward the Antarctic Pole. Since it was winter, the ships entered a safe port to winter. We passed two months there without seeing any people. One day we suddenly saw a naked man of giant stature on the shore of the port, dancing, singing, and throwing dust on his head. The captain-general sent one of our men to the giant so that he might perform the same actions as a sign of peace, and having done that, the man led the giant to a small island where the captain-general was waiting. When the giant was in the captain-general’s and our presence he marvelled greatly, and made signs with one finger pointed upward, indicating that he believed that we had come from the sky. He was so tall that we reached only to his waist, and he was well proportioned; his face was large and painted red all over, while about his eyes he was painted yellow; and he had two hearts painted on the middle of his cheeks; his scanty hair was painted white; he was dressed in the skins of animals skilfully sewn together, and that animal has a head and ears as large as those of a mule, a neck and body like those of a camel, the legs of a deer, and the tail of a horse, like which it neighs. That land has very many of those animals. His feet were shod with the same kind of skins and covered his feet in the manner of shoes, and in his hand he carried a short, heavy bow, with a cord somewhat thicker than those of the lute, and made from the intestines of the same animal, and a bundle of rather short cane arrows feathered like ours, and with points of white and black flint stones in the manner of Turkish arrows, instead of iron, fashioned by means of another stone.

[26] The captain-general had the giant given something to eat and drink, and among other things that were shown to him was a large steel mirror. When he saw his reflection, he was greatly terrified and jumped back, throwing three or four of our men to the ground. After that the captain-general gave him some bells, a mirror, a comb, and some beads and sent him ashore with four armed men. When one of his companions, who would never come to the ships, saw him coming with our men, he ran to the place where the others were. They came one after the other, completely naked. When our men reached them, they began to dance and to sing, lifting one finger to the sky, and showing our men some white powder made from the roots of an herb, which they kept in earthen pots, and which they offered our men to eat because they had nothing else. Our men made signs inviting them to the ships, and suggesting that they would help them carry their possessions; thereupon, those men quickly took only their bows, while their women laden like asses carried everything.

[27] The latter are not so tall as the men but are very much fatter. When we saw them we were greatly surprised: their breasts are one-half cubit long, and they are painted and clothed like their husbands, except that in front of their private parts they have a small skin that covers them. They led four of those young animals [the guanaco], fastened with thongs like a halter. When those people wish to take some of those animals, they tie one of these young ones to a thornbush; thereupon, the large ones come to play with the little ones, and those people kill them with their arrows from their place of hiding. Our men led eighteen of those people, both men and women, to the ships, and they were returned to both sides of the port so that they might catch some of those animals.

[28] Six days later, a giant painted and clothed in the same manner was sighted by some [of our men] who were cutting wood. He had in his hand a bow and arrow; when he approached our men, he first touched his head, face, and body, and then did the same to our men, afterward lifting his hands toward the sky. When the captain-general was informed of it, he ordered him to be taken in the small boat, and brought to that island in the port where our men had built a house for the smiths and for the storage of some things from the ships. That man was even taller and better built than the others and as tractable and amiable. Jumping up and down, he danced, and when he danced, at every leap, his feet sank a palm’s depth into the earth. He remained with us for many days, so long that we baptized him, calling him John. He pronounced the name Jesus, the Pater Noster, Ave Maria, and his own name as distinctly as we, but with an exceedingly loud voice. Then the captain-general gave him a shirt, a woollen jerkin, cloth breeches, a cap, a mirror, a comb, bells, and other things, and sent him away to his companions; he left us very joyous and happy. The following day he brought one of those large animals to the captain-general, in return for which many things were given to him, so that he might bring some more to us; but we did not see him again. We thought that his companions had killed him because he had conversed with us.

[29] After fifteen days we saw four of those giants without their weapons for they had hidden them in certain bushes as the two whom we captured showed us. Each one was painted differently. The captain-general detained two of them, the youngest and best proportioned, by means of a very cunning trick, in order to take them to Spain; had he used any other means [than those he employed], they could easily have killed some of us. The trick that he employed to capture them was as follows: he gave them many knives, scissors, mirrors, bells, and glass beads. And those two having their hands filled with those things, the captain-general had two pairs of iron manacles brought, such as are fastened on the feet, and made motions as if to make a gift of them, whereat they were very pleased, since those manacles were of iron, but they did not know how to carry them, and they were grieved at leaving them behind. They had no place to put those gifts; for they had to hold the skin wrapped about them with their hands. The other two giants wished to help them, but the captain refused. Seeing that they were loath to leave those manacles behind, the captain made them a sign that he would put them on their feet, and that they could carry them away. They nodded assent with the head. Immediately, the captain had the manacles put on both of them at the same time, and when our men were driving home the cross bolt, the giants began to suspect something, but since the captain reassured them, they nevertheless remained still. When they then saw that they were deceived, they raged like bulls, calling loudly for Setebos to aid them. As soon as we were able to bind the hands of the other two, we sent them ashore with nine of our men, in order that the giants might guide them to the place where the wife of one of the two whom we had captured was; for the latter expressed his great grief at leaving her by signs so that we understood [that he meant] her. While they were on their way, one of the giants freed his hands, and took to his heels with such swiftness that our men lost sight of him. He went to the place where his associates were, but he did not find [there] one of his companions who had remained behind with the women, for he had gone hunting. He immediately went in search of the latter, and told him all that had happened. The other giant endeavoured so hard to free himself from his bonds, that our men struck him, wounding him slightly on the head, whereat he, raging, led them to where the women were. João Carvalho, the pilot and commander of those men, refused to bring back the woman that night, but determined to sleep there, for night was approaching . The other two giants came, and seeing their companion wounded, hesitated, but said nothing then, but with the dawn, they spoke to the women; [whereupon] they immediately ran away (and the smaller ones ran faster than the larger), leaving all their possessions behind them. Two of them turned aside to shoot their arrows at our men; the other was leading away those small animals of theirs they use to hunt, and thus fighting, one of them pierced the thigh of one of our men with an arrow, and he died immediately. When the giants saw that, they ran away quickly. Our men had muskets and crossbows, but they could never wound any of the giants. When the latter fought, they never stood still, but leaped here and there. Our men buried their dead companion, and burned all the possessions left behind by the giants. Truly, those giants run faster than horses and are exceedingly possessive of their wives.

[30] When those people feel sick to their stomachs, instead of purging themselves, they thrust an arrow down their throat for two span or more and vomit [a substance of a] green colour mixed with blood, for they eat a certain kind of thistle. When they have a headache, they cut themselves across the forehead; and they do the same on the arms or on the legs and in any part of the body, letting much blood. One of those whom we had captured, and whom we kept in our ship, said that the blood refused to remain there [in the place of the pain], and consequently causes them suffering. They wear their hair cut with the tonsure, like friars, but longer; and they have a cotton cord wrapped about the head, in which they stick their arrows when they go hunting. They bind their privies close to their bodies because of the very great cold. When one of those people die, ten or twelve demons all painted appear and dance very joyfully about the corpse. One of those demons is seen to be much taller than the others, and he cries out and rejoices more. They paint themselves in the same manner as the demon appears painted to them. They call the larger demon Setebos and the others Cheleulle. That giant also told us by signs that he had seen the demons with two horns on their heads and long hair hanging down to the feet belching forth fire from mouth and buttocks. The captain-general named those people Patagoni. They all clothe themselves in the skins of that animal men- tioned earlier; and they have no houses except those made from the skin of the same animal, and they wander here and there with those houses just as the gypsies do; they live on raw flesh and on a sweet root that they call chapae . Each of the two whom we captured ate a basketful of biscuit, and drank half a pail of water at a gulp. They also ate rats without skinning them.

[31] We remained in that port, which we called ‘Port St Julian,’ about five months where many things happened. In order that your most illustrious Lordship may know some of them, it happened that as soon as we had entered the port, the captains of the other four ships plotted treason in order that they might kill the captain-general; and these men were the overseer of the fleet, one Juan de Cartagena, the treasurer, Luis de Mendoza, the accountant, Antonio Coca, and Gaspar de Quesada; and when the treason was discovered, the over- seer of the men was quartered, and the treasurer was killed by dagger blows. Some days after that, Gaspar de Quesada was banished with a priest in that land of Patagonia for planning another plot. The captain-general did not wish to have him killed, because the emperor, Don Carlo, had appointed him captain.

[32] A ship called Santiago was lost in an expedition made to explore the coast. All the men were saved as by a miracle, not even getting wet. Two of them barely made it to the ships and told us about it; consequently, the captain-general sent some men with bags full of biscuits. It was necessary for us to bring them food for two months, while each day supplies from the ship [that was wrecked] were recovered. The journey there was twenty-four leagues long (or one hundred miles), and the path was very rough and full of thorns. The men were four days on the road, sleeping at night in the bushes; they found no drinking water, but only ice, which caused them the greatest hardship. There were very many long shellfish that are called missiglioni in that port (they had pearls in them), but they were too small to be eaten. Incense, ostriches, foxes, sparrows, and rabbits much smaller than ours were also found. We erected a cross on the top of the highest summit there, as a sign in that land that it belonged to the king of Spain; and we called that summit ‘Monte de Cristo’.

Paglisan sa naturang lugar, naratíng din namin sa wakas ang 49 at kalahating digri patúngong Polong Antarctico. Dahil taglamig noon, dumaong muna ang mga barko sa isang ligtas na pantalan upang magpalipas. Namalagi kami nang dalawang buwan sa naturang lugar nang walang nakikitang tao. Isang araw, bigla kaming nakakita ng laláking hubo’t hubad at may higanteng pangangatawan sa pampang ng pantalan, nagsasayaw, umaawit, at naghahaboy ng alikabok sa kaniyang ulo. Isinugo ng kapitán-heneral sa higante ang isa sa aming mga tauhan upang maaari niyang gawin ang parehong paggalaw bílang tanda ng kapayapaan. Pagkagawa nitó, dinalá ng tauhan ang higante sa isang maliit na isla sa presensiya ng kapitán-heneral. Nang nakaratíng ang higante sa harapán namin ng kapitán-heneral, lubha siyáng namangha, at sumenyas gámit ang isang daliri at nakaturo sa itaas, naniniwalang nanggáling kami sa kalangitan. Sa sobra niyang taas ay umábot lámang kami sa kaniyang baywang, at maganda ang kaniyang pangangatawan. Malaki ang kaniyang mukha at pintadong buo ng pula hábang pintadong dilaw ang kaniyang mga mata; at mayroon siyáng pinta ng dalawang puso sa gitna ng kaniyang mga pisngi. Pintadong puti ang kakaunti niyang buhok. Nakadamit siyá ng mga balát ng mga hayop na mahusay na pinaghabi. Ang naturang hayop ay may buhok at mga tenga na sinlaki ng sa asno, leeg at katawan tulad ng sa kamelyo, mga binti ng usa, at buntot ng kabayo, na tulad niya ay humahalinghing, at napakaraming ganoon sa naturang lupain. Nakadamit ang kaniyang mga paa ng mga balát na tulad sa sapatos. May hawak siyáng maigsi at mabigat na búsog, na may kuwerdas na bahagyang mas makapal kaysa ng sa lute, at gawa sa bituka ng parehong hayop, at isang bungkos ng mga tangkay na palasong may balahibong tulad ng sa atin, at may mga dulo ng puti at itim na batong pingkian katulad ng mga palasong Turko, sa halip na bakal. Inestilo ang mga dulong iyon gámit ang isa pang bato. Pinabigyan ng kapitán- heneral ang higante ng makakain at maiinom, at kabílang sa mga ipinakita sa kaniya ng kapitán-heneral ang isang malaking bakal na salamin. Pagkakita sa kaniyang mukha, lubha siyáng natakot, at napatalon patalikod kayâ napatilapon sa lupa ang tatlo o apat sa aming mga tauhan. Pagkatapos nitó, binigyan siyá ng kapitán-heneral ng ilang kampana, isang salamin, isang suklay, at ilang Ama Namin. Ipinadalá siyá ng kapitán-heneral sa pampang kasáma ang 4 na armadong tauhan. Nang nakita ng isa sa mga kasamahan ng higante, na ayaw sumáma sa mga barko, na paratíng na ang hulí kasáma ang mga tauhan namin, tumakbo siyá patúngo kung nasaan ang ibá pa niyang mga kasáma, na siyáng sunod-sunod na pumunta [panaog sa pampang] na hubo’t hubad. Pagtagpo sa kanilá ng mga tauhan namin, nagsimula siláng sumayaw at umawit, itinuturo ang isang daliri sa kalangitan. Ipinakita nilá sa mga tauhan namin ang ilang puting pulbos na gawa sa mga ugat ng isang yerba, na siyáng isinisilid nilá sa mga palayok, at kinakain nilá sapagkat wala na siláng ibá pa.

Sumenyas ang mga tauhan namin ng pag-anyaya sa kanilá upang pumanhik sa mga barko, at na tutulungan nilá siláng dalhin ang kaniláng mga ari-arian. Ang kaniláng mga búsog lámang ang agad na binitbit ng mga laláki, hábang ang kaniláng mga babae ay kinarga lahat na tíla mga asno. Hindi sintaas ng mga laláki ang mga babae ngunit malayos mas mataba. Lubha kaming nagulat pagkakita sa kanilá. Kalahating dipa ang habà ng kaniláng mga súso, at pintado at nakadamit silá tulad ng kaniláng mga esposo, maliban na lámang na may nakatakip na munting balát sa kaniláng mga maseselang bahagi. Giniya nilá ang apat sa mga naturang batàng hayop, na nakatali ng mga kuwerdas tulad ng isang halter. Kapag nais ng mga táong iyon na hulihin ang ilan sa mga naturang hayop, itinatali nilá ang isa sa mga batàng hayop sa isang matinik na palumpong. Pagkatapos ay makikipaglaro ang malalakíng hayop sa maliliit; at papaslangin na silá ng mga tao mula sa kaniláng pinagtataguan gámit ang mga palaso. Dinalá ng mga tauhan namin sa mga barko ang labinwalo sa mga naturang tao, magkasáma ang mga laláki at babae, at ikinalat sa dalawang panig ng pantalan upang makapanghúli silá ng ilan sa mga naturang hayop.

Anim na araw pagkatapos nang nása itaas, nakita ng ilan [sa aming mga tauhan] na nagpupútol ng kahoy ang isang higanteng pintado at nakadamit kapareho ng ibá. May hawak siyáng búsog at mga palaso. Pagkalapit ng mga tauhan namin sa kaniya, hinawakan muna niya ang kaniyang ulo, mukha, at katawan, at pagkatapos ay ginawa ang parehas sa mga tauhan namin, bago iangat ang mga kamay patúngong kalangitan. Nang naiulat ito sa kapitán-heneral, inutos niyang dalhin ang higante sakay ang maliit na bangka. Dinalá siyá sa naturang isla sa pantalan kung saan nakapagtayo ng bahay ang mga tauhan namin para sa mga panday at bílang imbakan ng ilang kagamitan mula sa mga barko. Mas matangkad pa nga at mas maganda ang pangangatawan ng laláking iyon kaysa ibá at sindalîng kausap at singbait. Tumalon-talon siyá, sumayaw siyá, at sa kaniyang pagsasayaw, sa bawat lukso, ay lumulubog sa lupa nang isang palad ang kaniyang mga paa. Namalagi siyá sa amin nang marami-raming araw, sa sobrang tagal ay bininyagan namin siyá, at tinawag na Johanni. Nabigkas niya [ang mga salitâng] “Jesu,” “Pater Noster,” “Ave Maria,” at “Jovani” na sinlinaw ng pagbigkas namin, ngunit nang may napakalakas na tinig. Pagkatapos ay binigyan siyá ng kapitán- heneral ng isang kamiseta, de-lanang jaket, telang salawal, kupya, salamin, suklay, mga kampana, at ibá pang bagay, at sakâ ipinabalik sa kaniyang mga kasamahan. Nilisan niya kaming tuwang-tuwa at masaya. Kinaumagahan, dinalhan niya ang kapitán-heneral ng isa mga naturang malalakíng hayop, bílang ganti sa maraming bagay na ibinigay sa kaniya, upang maaari pa siyáng makapagdalá ng ilan pa sa amin; ngunit hindi na namin siyá nakitang muli. Inisip naming pinaslang siyá ng mga kasáma dahil nakipag-usap siyá sa amin.

Dalawang linggo ang lumipas nang nadatnan namin ang apat sa mga naturang higante na walang daláng armas, sapagkat itinago na nilá ang mga ito sa ilang palumpong tulad ng itinuro sa amin ng dalawang higanteng nadakip namin noon. Ibá-ibá ang pinta ng bawat isa. Itinago ng kapitán-heneral ang dalawa sa kanilá—ang pinakabatà at may pinakamagandang pangangatawan—sa pamamagitan ng isang napakatusong panlilinlang, nang sa gayon ay madalá silá sa España. Kung gumamit siyá ng ibáng paraan [na ibá sa kaniyang ginawa], maaaring madalî lámang niláng mapapaslang ang ilan sa amin. Ganito ang ginamit niyang panlilinlang upang maitago silá. Binigyan niya silá ng maraming kutsilyo, gunting, salamin, kampana, at salaming butil; at dahil punông-punô na ang mga kamay ng dalawa sa mga nasabing bagay-bagay, nagpalabas ang kapitán-heneral ng dalawang pares ng bakal na tanikala, iyong tipong ikinakabit sa paa. Umakto siyáng ibibigay niya ang mga ito sa mga higante, na siyáng lubhang nagpasaya sa kanilá dahil yari sa bakal ang mga tanikala, ngunit hindi nilá alam kung paano dadalhin ang mga ito. Ipagluluksa nilá kung iiwanan ang mga ito, ngunit wala na siláng paglalagyan ng mga naturang handog; sapagkat kailangan niláng hawákan ang balát na nakabalot sa kanilá. Nais siláng tulungan ng dalawa pang higante, ngunit tumanggi ang kapitán. Pagkakitang namumuhi siláng iwanan ang mga naturang tanikala, sumenyas ang kapitán na ilalagay niya ang mga ito sa kaniláng mga paa, at na maaari niláng kunin ang mga ito. Tumango silá sa pagsang-ayon. Agad na ipinakabit ng kapitán ang mga tanikala sa kanilá nang sabay. Nang papalapít na ang mga tauhan naming may dalá ng cross bolt, nagsimulang maghinala ang mga higante, ngunit nanatiling nakatayô dahil sa pagpapanatag ng kapitán. Nang pagkatapos ay napagtanto niláng nalinlang silá, nagwala siláng parang mga toro, sumisigaw upang tulungan silá ni Setebos. Nahirapan kaming igapos ang mga kamay ng dalawa pang higante, na siyáng ipinadalá namin sa baybay kasáma ang siyam sa aming mga tauhan, upang maaari siláng gabayan ng mga higante patúngo sa lugar kung nasaan ang asawa ng isa sa dalawang dinakip namin; sapagkat nagpamalas ng lubhang pagluluksa ang hulí sa kaniyang paglisan sa babae gámit ng pagsenyas kung kayâ naintindihan namin na [tinutukoy ng higante ang] asawa. Hábang nása daan, nakakalas ang isa sa mga higante, at sa bilis ng kaniyang pagtakbo ay hindi na siyá nahabol ng mga tauhan namin. Pumunta siyá sa pinaroroonan ng mga kasamahan niya, ngunit hindi niya nakita [doon] kahit isa sa kanilá, na siyáng nanatili kasáma ang mga babae, at siyáng nangangaso noon. Agad niyang hinanap ang hulí, at ibinahagi sa kaniya ang lahat ng nangyari. Lubhang nagsikap ang isa pang higante upang makakalas sa kaniyang mga tanikala, at kinailangan siyáng hampasin ng isa sa aming tauhan, kung kayâ nagkaroon siyá ng kaunting sugat sa ulo, at pagkatapos ay nagwawalang itinuro kung nasaan ang mga babae.Tumanggi si Gioan Cavagio, ang piloto at pinunò ng mga tauhang iyon, na dalhin ang babae noong gabíng iyon, at nagpasiyang matulog doon, sapagkat pasapit na ang gabí. Dumatíng ang dalawang ibáng higante, at nag-alinlangan pagkakitang sugatán ang kaniláng kasáma, ngunit wala namang siláng imik. Ngunit pagkabukang-liwayway, kinausap nilá ang mga babae, [kung kailan] kaagad siláng nagtakbuhan (at mas mabilis na tumakbo ang mas maliliit kaysa mas matatangkad), at iniwan ang lahat ng kaniláng ari-arian. Lumingon ang dalawa sa kanilá upang tiráhin ng palaso ang mga tauhan namin. Ang isa ay ginagabayan palayo ang kaniláng mga maliliit na hayop upang mangaso. Sa ganitong laban, natamaan ng palaso ng isa sa kanilá ang hita ng isa sa aming tauhan, na siyáng agad na namatay. Pagkakita nitó, mabilis na tumakbo palayo ang mga higante. Mayroong mga musket at crossbow ang mga tauhan namin, ngunit hindi nilá matamaan kahit isang higante, [sapagkat] kapag lumalaban ang hulí, hindi silá humihimpil, bagkus ay lumulukso paroon at parito. Inilibing ng mga tauhan namin ang kaniláng namatay na kasáma, at sinunog lahat ng mga ari-ariang naiwan ng mga higante. Ang totoo, mas mabilis tumakbo kaysa mga kabayo ang mga higanteng iyon, at napakaseloso para sa kaniláng mga asawa.

Kapag sumasakit ang kaniláng tiyan, sa halip na pinupurga nilá ang mga sarili ay nagsasaksak silá ng palaso pababa sa kaniláng lalamunan sa hábang dalawang palad o higit pa at sumusúka ng [isang likido ng] kulay lunting may halong dugo, sapagkat kumakain silá ng isang uri ng thistle. Kapag sumasakit ang kaniláng ulo, hinihiwa nilá ang kaniláng noo; at ginagawa din nilá dito sa mga braso o sa mga binti at sa kahit anong bahagi ng katawan, upang magpalabas ng kaunting dugo. Sinabi ng isa sa mga dinakip namin, at siyáng itinago namin sa aming barko, na ayaw mamalagi doon ng dugo [sa kinaroroonan ng sakit], na siyáng nagdudulot sa kanilá ng pagdurusa. Ginugupitan nilá ang kaniláng buhok na may tonsure, tulad ng sa mga prayle, ngunit iniiwan itong mas mahabà; at mayroon siláng bulak lubid na nakabalot sa ulo, kung saan nilá ikinakabit ang kaniláng mga palaso kapag nangangaso. Mahigpit niláng binibigkis ang kaniláng maseselang bahagi dahil sa napakatinding lamig. Kapag namamatayan silá, 10 o labindalawang demonyong pintado lahat ang nagpapakita sa kanilá at masayang sumasayaw sa paligid ng bangkay. Mapapansin niláng mas matangkad ang isang demonyo kaysa ibá, at sisigaw itong higit pang magdiriwang. Pipintahan nilá ang mga sarili katulad na katulad ng kung paano nagpapakita sa kanilá ang pintadong demonyo. Tinatawag nilá ang mas malaking demonyo bílang Setebos, at ang isa ay si Cheleulle. Sinabi din sa amin ng naturang higante gámit ang mga senyas na nakita na niya ang mga demonyong may dalawang sungay sa ulo, at mahabàng buhok na umaabot sa paa, at bumubuga ng apoy mula sa bunganga at puwit. Tinawag ng kapitán-heneral ang mga táong iyon bílang ang Patagoni. Nagdadamit silá gámit ang mga balát ng mga nasabing hayop; at wala siláng mga bahay maliban sa mga gawa sa balát ng parehong hayop, at gumagala silá paroon at parito dalá ang mga bahay na iyon tulad ng mga Cingani. Ang bawat isa sa dalawang dinakip namin ay káyang kumain ng isang basket na punô ng biskuwit, at káyang uminom ng kalahating timba ng tubig sa isang lagok. Kumakain din silá ng mga daga nang hindi binabalatan ang mga ito.

Namalagi kami nang mahigit-kumulang limang buwan sa naturang pantalan na tinawag naming puerto ng Santo Julianno. Maraming nangyari doon. Upang mabatid ng inyong pinakabantog na Kamahalan ang ilan sa mga ito, nangyari na pagkapasok pa lámang namin sa pantalan, nagbalák ang mga kapitán ng kabilâng apat na barko ng pagtataksil upang mapaslang nilá ang kapitán- heneral. Binubuo ang mga nagkuntsaba ng tagapangasiwa ng plota, si Johan de Cartagena, ang ingat-yaman, si Alouise de Mendosa, ang accountant, si Anthonio Cocha, at si Gaspar de Cazada. Sapagkat natuklasan ang kataksilan, pinatay ang ingat-yaman sa mga saksak ng punyal pagkatapos hatiin sa apat ang katawan ng tagapangasiwa. Ilang araw ang lumipas nang ipinatapon kasáma ng isang pari sa lupaing iyon ng Patagonia si Gaspar de Cazada, sapagkat ninais niyang gumawa ng isa pang kataksilan. Ayaw siyáng ipapatay ng kapitán-heneral sapagkat iniluklok siyáng kapitán ng emperador, si Don Carlo. Isang barkong may ngalang “Sancto Jacobo” ang nawasak sa isang ekspedisyong gumagalugad ng baybáyin. Tíla himalang nailigtas ang lahat ng mga laláki, na hindi man lámang nabasâ. Dalawa sa kanilá ang pumunta sa mga barko pagkatapos dumanas ng matinding hírap, at iniulat sa amin ang buong pangyayari. Dahil dito, nagpadalá ang kapitán-heneral ng ilang tauhang may kasámang sisidlang punô ng biskuwit. Kinailangan naming dalhan silá ng pagkain sa loob ng dalawang buwan, sapagkat araw-araw ay may natatagpuang piraso ng barko[ng nawasak]. Mahabà ang landas patúngo doon, [na] 24 liga o isandaang milya, at napakasamâ ng daan at hitik sa tinik. Apat na araw sa daan ang mga laláki, at natutulog sa gabí sa mga palumpong. Wala siláng natagpuang tubig upang inumín, kung hindi yelo lámang, na siyáng nagdulot ng pinakamatinding hírap sa kanilá. Napakaraming mahahabàng shellfish na tinatawag na missiglioni sa naturang pantalan [ng Santo Julianno]. May perlas ang mga ito, subalit maliliit sa gitna, ngunit hindi makakain. Natagpuan din ang insenso, mga ostrich, tumanggong, maya, at kuneho na lubhang mas maliit kaysa sa atin. Nagtayô kami ng krus sa tuktok ng pinakamataas na bundok doon, bílang tanda na pag-aari ng hari ng España ang lupaing iyon; at tinawag namin ang bundok bílang Monte de Christo.

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin