1st of May, 1521

[Massacre of Europeans in the island of Cebu, including Duarte Barbosa and twenty-five shipmates.]

[Humabon’s men kill a number of the expedition’s members at a banquet.]

[11- Cebu, Philippines- Bohol Island- Ponglao- Mindanao- Kagayan Island- Palawan Island- Brunei
Departure on May 1, 1521- Arrival on July 9, 1521]

En la mañana del miércoles 1° de mayo, el rey envió a decir a los comandantes que tenía preparado un presente de pedrerías para el rey de España, y que para entregárselo les rogaba que ese día fuesen a comer con él con algunos de los de su séquito. Fueron, en efecto, en número de veinticuatro, entre quienes estaba nuestro astrólogo, llamado [Andrés de] San Martín de Sevilla, no habiendo ido yo por tener la cara hinchada a causa de una herida en la frente, producida por una flecha envenenada. Juan Carvallo y el preboste regresaron inmediatamente a las naves, suponiendo a los indígenas de mala fe, porque habían visto, según decían, que el personaje que había sanado milagrosamente se había llevado al capellán a su casa. Apenas acababan de decimos esto, cuando oímos gritos y clamores, y habiendo inmediatamente levado anclas, nos aproximamos con las naves a tierra, disparando sobre las casas varios tiros de bombarda. Vimos entonces que Juan Serrano, herido y atado, era conducido hacia la playa, desde donde nos suplicaba que no disparásemos más, porque sin eso, según decía, lo matarían. Preguntámosle qué había sido de sus compañeros y del intérprete, contestándonos que habían sido todos degollados, con excepción de este último, que se había unido a los isleños. Conjurónos que le rescatásemos por mercaderías; pero Juan Carvallo, aunque era su compadre, en unión de algunos otros, rehusaron tratar de su rescate, prohibiendo a las chalupas que se aproximaran a la isla; porque el mando de la escuadra le pertenecía por la muerte de los dos comandantes. Juan Serrano continuaba implorando la piedad de su compadre, asegurando que sería muerto en el momento en que nos hiciésemos a la vela; y viendo al fin que sus lamentos eran inútiles, se puso a imprecar y rogó a Dios que a la hora del juicio final pidiese cuenta de su alma a Juan Carvallo, su compadre. Pero no fue escuchado, y partimos sin que después hayamos tenido noticia alguna acerca de su vida o de su muerte.

La isla de Zubu es grande, y tiene un buen puerto con dos entradas, una al oeste y la otra al este nordeste. Está situada a 10° de latitud norte y a 154 de longitud de la línea de demarcación. En esta isla fue donde antes de la muerte de Magallanes tuvimos noticias de las islas Molucas.

[103] On Wednesday morning, the first of May, the Christian king sent word to the commanders that the jewels that he had promised to send to the king of Spain were ready, and that he begged them and their other companions to come to dine with him that morning, when he would give them the jewels. Twenty-four men went ashore, among whom was our astrologer, San Martin of Seville. I could not go since I was all swollen from a wound from a poisoned arrow I had in the forehead. João Carvalho and the constable returned, and told us that they saw the man who had been cured by a miracle take the priest to his house; and for this reason they had left that place, because they suspected some evil. Scarcely had they spoken those words when we heard loud cries and lamentations. We immediately weighed anchor and, discharging many mortars into the houses, drew in nearer to the shore; while discharging [our pieces], we saw João Serrão in his shirt bound and wounded, crying to us not to fire any more, for the natives would kill him. We asked him whether all the others and the interpreter were dead. He said that they were all dead except the interpreter. He begged us earnestly to ransom him with some of the merchandise; but João Carvalho, his boon companion, [and others] would not allow the boat to go ashore, so that they might remain masters of the ships. But João Serrão, still weeping, asked us not to set sail so quickly, for they would kill him, and he swore to God that on Judgment Day he would demand the soul of João Carvalho, his comrade. We immediately departed; I do not know whether he died or survived.

[104] In that island are found dogs, cats, rice, millet, panicum, sorghum, ginger, figs, oranges, lemons, sugar cane, garlic, honey, coconuts, chiacare, gourds, flesh of many kinds, palm wine, and gold. It is a large island, and has a good port with two entrances, one to the west and the other to the east northeast. It lies in ten degrees of latitude toward the Arctic Pole, and in a longitude of one hundred and sixty-four degrees from the line of demarcation, and its name is Cebu. We heard word of Molucca there before the death of the captain-general. Those people play a violin with copper strings.

[105] Words of those heathen people:

1] For man lac
2] For woman paranpoan
3] For young woman beni beni

4] For married woman babay

5] For hair boho
6] For face guay
7] For eyelids pilac
8] For eyebrows chilei
9] For eye matta

10] For nose ilon

11] For jaws apin

12] For lips olol

13] For mouth baba

14] For teeth nipin
15] For gums leghex
16] For tongue dilla

17] For ears delengan

18] For throat liogh
19] For neck tangip
20] For chin silan
21] For beard bonghot

22] For shoulders bagha

23] For the back licud

24] For breast dughan

25] For body tiam

27]  For arm botchen

28]  For elbow sico

29]  For pulse molanghai

30]  For hand camat

31]  For the palm of the hand palan

32]  For finger dudlo

33]  For fingernail coco

34]  For navel pusut

35]  For the male member utin

36]  For testicles boto

37]  For the female nature billat

38]  For intercourse with women tiam

39]  For buttocks samput

40]  For thigh paha

41]  For knee tuhud

42]  For shin bassag bassag

43]  For the calf of the leg bitis

44]  For ankle bolbol

45]  For heel tiochid

46]  Fore sole of the foot lapa lapa

47]  For gold balaoan

48]  For silver pilla

49]  For brass concach

50]  For iron butan

51]  For sugar cane tube

52]  For spoon gandan

53]  For rice bughax baras

54]  For honey deghex

55]  For wax talho

56]  For salt acin

57]  For wine tuba nio nipa

58]  For to drink minuncubil

59]  For to eat macan

26] For armpit ilot

60]  For hog babui

61]  For goat candin

62]  For chicken monoch

63]  For millet humas

64]  For sorghum batat

65]  For panic grass dana

66]  For pepper manissa

67]  For cloves chianche

68]  For cinnamon mana

69]  For ginger luia

70]  For garlic laxima

71]  For oranges acsua

72]  For eggs itlog

73]  For coconut lubi

74]  For vinegar zucha

75]  For water tubin

76]  For water claio

77]  For smoke assu

78]  For to blow tigban

79]  For balances tinban

80]  For weight tahil

81]  For pearl mutiara

82]  For mother of pearl tipay

83]  For pipe (a musical instrument) subin

84]  For disease of St Job alupalan

85]  Bring me palatin comorica

86]  For certain rice cakes tinapai

87]  Good maiu

88]  No ti da le

89]  For knife capal sundan

90]  For scissors catle

91]  For to shave chunthinch

92]  For a well-adorned man pixao

93]  For linen balandan

94]  For the cloth with which they cover themselves abaca

95]  For hawk’s bell colon colon

96]  For paternosters of all tacle

97]  For comb cutlei missamis

98]  For to comb monssughud

99]  For shirt sabun

100]  For sewing needle daghu

101]  For to sew mamis

102]  For porcelain mobuluc

103]  For dog aian ydo

104]  For cat epos

105]  For their scarves gapas

106]  For glass beads balus

107]  For come here marica

108]  For house ilaga balai

109]  For timber tatamue

110]  For the mats on which they sleep tagichan

111]  For palm mats bani

112]  For their leaf cushions ulunan

113]  For wooden platters dulan

114]  For their God Abba

115]  For sun adlo

116]  For moon songhot

117]  For star bolan binthun

118]  For dawn mene

119]  For morning uema

120]  For large cup tagha

121]  For big bassal

122]  For bow bossugh

123]  For arrows oghon

124]  For shield calassan

125] For quilted garments used for fighting baluti

126] For their daggars calix baladao

127]  For their cutlasses campilan

128]  For spear bancau

129]  For like tuan

130]  For figs (bananas) saghin

131]  For gourds baghin

132]  For the cords of their violins gotzap

133]  for river tau

134]  For fishing net pucat laia

135]  For small boat sampan

136]  For large canes cauaghan

137]  For the small ones bonbon

138]  For their large boats balanghai

139] For their small boats boloto
140] For crabs cuban

141] For fish icam yssida

142] For coloured fish panapsapan
143] For another red fish timuan

144] For another (kind of fish) pilax

145] For another (kind of fish) cimaluan

146]  For all the same siama siama

147]  For a slave bonsul

148]  For gallows boll

149]  For ship benaoa

150]  For a king or captain- general raia

Numbers:

151] One uzza

152] Two dua

153] Three telo

154] Four upat

155] Five lima

156] Six onom

157] Seven pitto

158] Eight gualu

159] Nine ciam

160] Ten polo

Pagsapit nang umaga ng Miyerkoles, unang araw ng Mayo, nagpadalá ng mensahe ang Kristiyanong hari sa mga komandante na handa na ang mga hiyas na ipinangako niyang ipapadalá sa hari ng España, at na nagmamakaawa siyá sa kanilá at ibá pa niláng kasamahan na samáhan siyáng kumain noong umagang iyon, kung kailan niya ibibigay ang mga hiyas sa kanilá. Dalawampu at apat na tauhan ang dumaong, kabílang ang aming astrologong si San Martin de Sivilla. Hindi ako nakasáma dahil namamaga ang buong katawan dahil sa sugat na natamo sa mukha sa isang panang may lason. Bumalik si Johan Carvaio at ang pulis at sinabihan kaming nakita nilá ang laláking ginamot ng isang himala na dinalá ang pari sa kaniyang bahay. Dahil dito, nilisan nilá ang lugar dahil naghinala siláng mayroong kasamaan. Pagkasabi pa lámang nilá ng mga salitâng ito nang narinig namin ang malalakas na sigaw at panaghoy. Kaagad kaming nagtaas ng angkla at lumapit sa dalampasigan hábang nagpapaputok ng maraming kanyon. Hábang ginagawa ito, nakita namin si Johan Serrano sa kaniyang kamisetang nakatali at sugatán, sumisigaw sa aming huwag nang magpaputok, kung hindi ay papatayin siyá ng mga katutubo. Tinanong namin siyá kung patay na ang lahat ng ibá at ang tagasalin. Sinabi niyang patay na siláng lahat maliban sa tagasalin. Marubdob siyáng nagmakaawa sa aming tubusin siyá gamit ang ilan sa mga kalakal; ngunit ayaw nang payagan ni Johan Carvaio, ang kaniyang matalik na kaibigan, [at ibá pa] na dumaong ang bangka upang manatili siláng mga pinunò ng mga barko. Ngunit kahit tumatangis na nakiusap sa amin si Johan Serrano na huwag kaming maglayag kaagad, sapagkat papatayin nilá siyá, at sinabing ipinagdasal niya sa Panginoon na iligtas ang kaluluwa ni Johan Carvaio, ang kaniyang kaibigan, sa araw ng paghahatol, kaagad kaming umalis. Hindi ko alam kung patay na siyá o buháy pa.

Matatagpuan sa islang iyon ang mga áso, pusa, palay, millet, panicum, batad, luya, bunga, kahel, limon, tubo, bawang, pulut-pukyutan, buko, nangka, gourd, maraming uri ng laman, alak ng niyog, at bulawan. Malaki itong isla at mayroong mainam na pantalan na may dalawang bukana—isa sa kanluran at ang kabila sa silangan hilagang-silangan. Matatagpuan ito sa latitud na 10 digri patúngong Polong Arctico, at sa longhitud na isandaan at animnapu at apat mula sa guhit ng demarkasyon. Zubu ang pangalan nitó. Narinig namin ang tungkol sa Maluco doon bago ang pagpanaw ng kapitán-heneral. Tumutugtog ang mga tao nitó ng isang biyolin na may mga kuwerdas na copper.

Salita ng mga paganong táong iyon

Para sa Laláki lac
para sa Babae paranpaon
para sa Dalaga beni beni
para sa Ginang babay
para sa Buhok boho
para sa Mukha guay
para sa mga Talukap ng mata pilac para sa mga Kilay chilei

para sa Mata matta

para sa Ilong ilon

para sa mga Panga apin

para sa mga Labì olol

para sa Bibig baba
para sa mga Ngipin nipin

para sa mga Gilagid leghex

para sa Dila dilla

para sa mga Tainga delengan

para sa Lalamunan liogh

para sa Leeg tangip
para sa Babà queilan

para sa Balbas bonghot

para sa mga Balikat bagha

para sa Gulugod licud

para sa Dibdib dughan

para sa Katawan tiam

para sa Kilikili ilot

para sa Braso botchen

para sa Siko sico
para sa Pulso molanghai
para sa Kamay camat
para sa Palad ng kamay palan

para sa Daliri dudlo

para sa Kuko coco
para sa Pusod pusut
para sa Titi utin
para sa mga Bayag boto

para sa Puki billat

para sa Pakikipagtalik sa mga babae jiam

para sa Puwit samput

para sa Hita paha

para sa Tuhod tuhud

para sa Lulod bassag bassag

para sa Alak-alakan ng binti bitis

para sa Bukong-bukong bolbol

para sa Sakong tiochid
para sa Talampakan lapa lapa

para sa Bulawan balaoan
para sa Pilak pilla
para sa Tanso concach
para sa Bakal butan
para sa Túbo tube
para sa Kutsara gandan
para sa Bigas bughax baras
para sa Pulut-pukyutan deghex

para sa Pagkit talho

para sa Asin acin
para sa Alak tuba nio nipa
para sa Uminom minuncubil

para sa Kumain macan

para sa Baboy babui

para sa Kambing candin

para sa Manok monoch

para sa Millet humas
para sa Batad batbat
para sa Panicum dana

para sa Paminta manissa

para sa mga Klabo chianche

para sa Sinamomo mana

para sa Luya luia

para sa Bawang laxuna
para sa mga Kahel acsua
para sa Itlog silog
para sa Buko [o Niyog?—PYK] lubi

para sa Sukà zlucha
para sa Tubig tubin

para sa Apoy clayo
para sa Usok assu
para sa Hipan tigban
para sa Panimbang tinban
para sa Bigat tahil
para sa Perlas mutiara
para sa Madre Perla tipay
para sa Pipa [isang instrumentong musikal] subin

para sa Sakit ni San Job alupalan

para sa Dalhin sa Akin palatin comorica

para sailang uri ng keyk na gawa sa Kanin tinapai

Mabuti main
Hindi tidale
para sa Kutsilyo capol, sundan
para sa Gunting catle
para sa Ahitin chunthinch
para sa isang Laláking angkop ang palamuti pixao

para sa Linen balandan

para sa Telang ipinapantakip nilá sa kaniláng sarili abaca

para sa Hawk’s hell coloncolon

para sa mga Ama Namin ng lahat ng uri tacle

para sa Suklay ctlei, missamis
para sa Suklayin monssughud

para sa Kamiseta sabun

para sa Karayom daghu

para sa Tahiin mamis

para sa Porselana mobuluc

para sa Áso aian, ydo

para sa Pusa epos
para sa kaniláng mga Bandana gapas
para sa mga Salaming Butil balus

para sa Halika dito marica
para sa Bahay ilaga, balai
para sa Troso tatamue
para sa mga Banig na tinutulugan nilá tagichan
para sa mga Banig na niyog para sa kaniláng mga unan na gawa sa mga dahon uliman

para sa mga Kahoy na plato dulan

para sa sa kaniláng Panginoon abba

para sa sa Araw adlo
para sa Buwan songhot
para sa Bituin bolan, bunthun

para sa Bukang-liwayway mene

para sa Umaga uema
para sa Kopa tagha

para sa Búsog bossugh
para sa Palaso oghon
para sa Kalasag calassan
para sa mga tinahing Kasuotang ginagamit sa laban baluti

para sa mga punyal calix, baladao
para sa kaniláng mga Cutlass campilan

para sa Sibat bancan
para sa Gusto tuan
para sa mga Bunga
[mga saging] saghin
para sa mga Gourd baghin

para sa mga Kuwerdas ng kaniláng mga biyolin gotzap

para sa Ilog tau
para sa Lambat na pangisda pucat, laia

para sa maliit na Bangka sampan

para sa malalakíng Tungkod cauaghan

para sa maliliit nitó bonbon

para sa malalakí nilang Bangka balanghai

para sa maliliit niláng Bangka boloto

para sa mga Alimango cuban
para sa Isda icam, yssida

para sa isang Isda na balót sa kulay panapsapan
para sa isa pang pula[ng Isda] timuan
para sa isa pa[ng uri ng Isda] pilax
para sa para sa isa pa[ng uri ng Isda] emaluan

Parehas lahat siama siama
para sa isang Alipin bonsul
para sa Gallows bolle
para sa Barko benaoa
para sa isang Hari o isang Kapitán-heneral raia

Mga Bílang

Isa uzza

Dalawa dua

Tatlo tolo

Apat upat

Lima lima

Anim onom

Pito pitto

Walo gualu

Siyam ciam

Sampu polo

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin